Winter maha offer Class 10 & 12 Bundles @ ₹299 ₹599
Ends in:
03d
14h
35m
40s

SEBA Class 10 Science Notes Chapter 10 পোহৰ-প্ৰতিফলন আৰু প্ৰতিসৰণ

SEBA Class 10 Science Notes Chapter 10 পোহৰ-প্ৰতিফলন আৰু প্ৰতিসৰণ Assamese Medium As Per New Syllabus to each chapter is provided in the list so that you can easily browse through different chapters SEBA Class 10 Science Notes Chapter 10 পোহৰ-প্ৰতিফলন আৰু প্ৰতিসৰণ and select need one. SEBA Class 10 General Science Important Notes in Assamese Download PDF.

SEBA Class 10 Science Notes Chapter 10 পোহৰ-প্ৰতিফলন আৰু প্ৰতিসৰণ

Also, you can read the SEBA book online in these sections Solutions by Expert Teachers as per Central Board of Secondary Education (CBSE) Book guidelines. SEBA Class 10 Science Study Notes in Assamese are part of All Subject Solutions. Here we have given SEBA Class 10 Science Study Material Assamese Medium for All Chapters, You can practice these here.

Chapter: 10

IMPORTANT NOTES

১. পোহৰৰ প্ৰতিফলন (Reflection of Light)

পোহৰ কোনো পৃষ্ঠত পৰি পুনৰ একেটা মাধ্যমলৈ ঘূৰি অহা পৰিঘটনাক পোহৰৰ প্ৰতিফলন বোলে।

প্ৰতিফলনৰ দুটা নিয়ম:

(i) আপতন কোণ আৰু প্ৰতিফলন কোণ সদায় সমান।

(ii) আপতিত ৰশ্মি, প্ৰতিফলিত ৰশ্মি আৰু আপতন বিন্দুত অংকন কৰা অভিলম্ব একেখন সমতলত থাকে।

২. গোলাকাৰ দাপোণ (Spherical Mirrors)

প্ৰতিফলনকাৰী পৃষ্ঠ গোলকৰ কোনো অংশৰ দৰে হোৱা দাপোণক গোলাকাৰ দাপোণ বোলে।

গোলাকাৰ দাপোণৰ প্ৰকাৰ দুটা:

(i) অৱতল দাপোণ (Concave Mirror): প্ৰতিফলনকাৰী পৃষ্ঠ ভিতৰফালে বেঁকা হৈ থাকে।

(ii) উত্তল দাপোণ (Convex Mirror): প্ৰতিফলনকাৰী পৃষ্ঠ বাহিৰফালে বেঁকা হৈ থাকে।

২.১ গোলাকাৰ দাপোণৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ সংজ্ঞা

১. মেৰু (Pole – P): দাপোণৰ প্ৰতিফলনকাৰী পৃষ্ঠৰ মধ্যবিন্দুক মেৰু বোলে।

২. বক্ৰতাৰ কেন্দ্ৰ (Centre of Curvature – C): যি গোলকৰ অংশ হিচাপে দাপোণখন গঠন কৰা হৈছে, সেই গোলকৰ কেন্দ্ৰক বক্ৰতাৰ কেন্দ্ৰ বোলে।

৩. বক্ৰতাৰ ব্যাসাৰ্ধ (Radius of Curvature – R): মেৰু আৰু বক্ৰতাৰ কেন্দ্ৰৰ মাজৰ দূৰত্বক বক্ৰতাৰ ব্যাসাৰ্ধ বোলে।

৪. মুখ্য অক্ষ (Principal Axis): মেৰু আৰু বক্ৰতাৰ কেন্দ্ৰৰ মাজেৰে যোৱা সৰলৰেখাক মুখ্য অক্ষ বোলে।

৫. মুখ্য ফ’কাছ (Principal Focus – F): মুখ্য অক্ষৰ সমান্তৰালকৈ অহা পোহৰৰ ৰশ্মিসমূহ প্ৰতিফলনৰ পিছত যি বিন্দুত মিলিত হয় বা য’ৰ পৰা অপসাৰিত হোৱা যেন লাগে, সেই বিন্দুক মুখ্য ফ’কাছ বোলে।

৬. ফ’কাছ দূৰত্ব (Focal Length – f): মেৰু আৰু মুখ্য ফ’কাছৰ মাজৰ দূৰত্বক ফ’কাছ দূৰত্ব বোলে।

দাপোণৰ ব্যাসাৰ্ধ আৰু ফ’কাছ দূৰত্বৰ সম্পৰ্ক:

R = 2f

অৰ্থাৎ, f = R/2

৩. অৱতল আৰু উত্তল দাপোণত প্ৰতিবিম্ব গঠন

৩.১ অৱতল দাপোণ (Concave Mirror)

অৱতল দাপোণত বস্তুৰ অৱস্থান অনুসৰি বিভিন্ন প্ৰকাৰৰ প্ৰতিবিম্ব গঠন হয়।

প্ৰধান বৈশিষ্ট্যসমূহ:

১. বস্তু অসীম দূৰত্বত থাকিলে প্ৰতিবিম্ব F-ত গঠন হয়। ই বাস্তৱ, ওলোটা আৰু অতি সৰু হয়।

২. বস্তু C-ৰ বাহিৰত থাকিলে প্ৰতিবিম্ব C আৰু F-ৰ মাজত গঠন হয়। ই বাস্তৱ, ওলোটা আৰু সৰু হয়।

৩. বস্তু C-ত থাকিলে প্ৰতিবিম্ব C-তে গঠন হয়। ই বাস্তৱ, ওলোটা আৰু সমান আকাৰৰ হয়।

৪. বস্তু C আৰু F-ৰ মাজত থাকিলে প্ৰতিবিম্ব C-ৰ বাহিৰত গঠন হয়। ই বাস্তৱ, ওলোটা আৰু ডাঙৰ হয়।

৫. বস্তু F-ত থাকিলে প্ৰতিবিম্ব অসীমত গঠন হয়।

৬. বস্তু P আৰু F-ৰ মাজত থাকিলে প্ৰতিবিম্ব দাপোণৰ পিছফালে গঠন হয়। ই অসৎ, থিয় আৰু ডাঙৰ হয়।

৩.২ উত্তল দাপোণ (Convex Mirror)

উত্তল দাপোণত বস্তুৰ প্ৰতিবিম্ব সদায় দাপোণৰ পিছফালে গঠন হয়।

প্ৰধান বৈশিষ্ট্যসমূহ:

১. প্ৰতিবিম্ব সদায় অসৎ আৰু থিয় হয়।

২. প্ৰতিবিম্ব সদায় বস্তুতকৈ সৰু হয়।

৩. গাড়ীৰ পিছফাল চোৱা দাপোণ হিচাপে উত্তল দাপোণ ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

৪. গোলাকাৰ দাপোণৰ ব্যৱহাৰ (Uses of Spherical Mirrors)

অৱতল দাপোণৰ ব্যৱহাৰ:

১. দন্ত চিকিৎসকে দাঁত পৰীক্ষা কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰে।

২. শ্বেভিং দাপোণ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

৩. টৰ্চ আৰু গাড়ীৰ হেডলাইটত ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

৪. সৌৰ চুল্লীত ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

উত্তল দাপোণৰ ব্যৱহাৰ:

(i) গাড়ীৰ পিছফাল চোৱা দাপোণ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

(ii) ইয়াৰ দ্বাৰা বহল অঞ্চলৰ প্ৰতিবিম্ব দেখা যায়।

৫. গোলাকাৰ দাপোণৰ সূত্ৰ (Mirror Formula)

গোলাকাৰ দাপোণৰ বাবে বস্তুৰ দূৰত্ব, প্ৰতিবিম্বৰ দূৰত্ব আৰু ফ’কাছ দূৰত্বৰ মাজৰ সম্পৰ্কক দাপোণৰ সূত্ৰ বোলে।

সূত্ৰ:

1/f = 1/v + 1/u

ইয়াত,

  • f = ফ’কাছ দূৰত্ব
  • v = প্ৰতিবিম্বৰ দূৰত্ব
  • u = বস্তুৰ দূৰত্ব

৫.১ বিবৰ্ধন (Magnification)

দাপোণৰ দ্বাৰা গঠিত প্ৰতিবিম্বৰ উচ্চতা আৰু বস্তুৰ উচ্চতাৰ অনুপাতক বিবৰ্ধন বোলে।

সূত্ৰ:

m = প্ৰতিবিম্বৰ উচ্চতা / বস্তুৰ উচ্চতা

m = h’/h = -v/u

ইয়াত,

  • m = বিবৰ্ধন
  • h’ = প্ৰতিবিম্বৰ উচ্চতা
  • h = বস্তুৰ উচ্চতা

মনত ৰাখিবা:

  • m ঋণাত্মক হ’লে প্ৰতিবিম্ব ওলোটা হয়।
  • m ধনাত্মক হ’লে প্ৰতিবিম্ব থিয় হয়।

৬. পোহৰৰ প্ৰতিসৰণ (Refraction of Light)

পোহৰ এডাল স্বচ্ছ মাধ্যমৰ পৰা আন এটা স্বচ্ছ মাধ্যমলৈ গতি কৰাৰ সময়ত দিশৰ পৰিৱৰ্তন হোৱা পৰিঘটনাক পোহৰৰ প্ৰতিসৰণ বোলে।

প্ৰতিসৰণৰ কাৰণ: পোহৰ এডাল মাধ্যমৰ পৰা আন এটা মাধ্যমলৈ গতি কৰাৰ সময়ত ইয়াৰ বেগৰ পৰিৱৰ্তন ঘটে।

উদাহৰণ:

১. পানীত ডুবাই ৰখা পেঞ্চিলডাল বেঁকা দেখা যায়।

২. পানীৰ তলত থকা মুদ্ৰা ওপৰলৈ উঠি অহা যেন লাগে।

৩. পানীত থকা বস্তুৰ প্ৰকৃত গভীৰতা আৰু আপাত গভীৰতা বেলেগ হয়।

৬.১ পোহৰৰ প্ৰতিসৰণৰ নিয়ম

১. আপতিত ৰশ্মি, প্ৰতিসৰিত ৰশ্মি আৰু আপতন বিন্দুত অংকন কৰা অভিলম্ব একেখন সমতলত থাকে।

২. নিৰ্দিষ্ট দুটা মাধ্যমৰ বাবে আপতন কোণৰ ছাইন আৰু প্ৰতিসৰণ কোণৰ ছাইনৰ অনুপাত ধ্ৰুৱক।

স্নেলৰ সূত্ৰ (Snell’s Law):

sin i / sin r = ধ্ৰুৱক

ইয়াত,

  • i = আপতন কোণ
  • r = প্ৰতিসৰণ কোণ

৭. প্ৰতিসৰণাংক (Refractive Index)

এটা মাধ্যমত পোহৰৰ বেগ আৰু শূন্যস্থানত পোহৰৰ বেগৰ অনুপাতক সেই মাধ্যমৰ প্ৰতিসৰণাংক বোলে।

সূত্ৰ:

n = c/v

ইয়াত,

  • n = প্ৰতিসৰণাংক
  • c = শূন্যস্থানত পোহৰৰ বেগ
  • v = মাধ্যমটোত পোহৰৰ বেগ

মনত ৰাখিবা:

১. প্ৰতিসৰণাংকৰ কোনো একক নাই।

২. মাধ্যমৰ প্ৰতিসৰণাংক বেছি হ’লে সেই মাধ্যমত পোহৰৰ বেগ কম হয়।

৩. বায়ুৰ তুলনাত কাঁচৰ প্ৰতিসৰণাংক বেছি।

৮. গোলাকাৰ লেনছ (Spherical Lenses)

দুটা পৃষ্ঠৰ দ্বাৰা সীমাবদ্ধ স্বচ্ছ প্ৰতিসাৰক মাধ্যমক লেনছ বোলে।

লেনছৰ প্ৰকাৰ দুটা:

১. উত্তল লেনছ (Convex Lens): মাজৰ অংশ ডাঠ আৰু কাষৰ অংশ পাতল। ই পোহৰৰ ৰশ্মিক অভিসাৰী কৰে।

২. অৱতল লেনছ (Concave Lens): মাজৰ অংশ পাতল আৰু কাষৰ অংশ ডাঠ। ই পোহৰৰ ৰশ্মিক অপসাৰী কৰে।

৮.১ লেনছৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ সংজ্ঞা

১. আলোক কেন্দ্ৰ (Optical Centre – O): লেনছৰ মাজৰ বিন্দু, যাৰ মাজেৰে পাৰ হোৱা পোহৰৰ ৰশ্মি প্ৰায় অপৰিৱৰ্তিতভাৱে পাৰ হৈ যায়।

২. মুখ্য অক্ষ (Principal Axis): লেনছৰ আলোক কেন্দ্ৰ আৰু বক্ৰতাৰ কেন্দ্ৰসমূহৰ মাজেৰে যোৱা সৰলৰেখা।

৩. মুখ্য ফ’কাছ (Principal Focus – F): মুখ্য অক্ষৰ সমান্তৰাল পোহৰৰ ৰশ্মিসমূহ প্ৰতিসৰণৰ পিছত যি বিন্দুত মিলিত হয় বা য’ৰ পৰা অপসাৰিত হোৱা যেন লাগে, সেই বিন্দুক মুখ্য ফ’কাছ বোলে।

৪. ফ’কাছ দূৰত্ব (Focal Length): আলোক কেন্দ্ৰ আৰু মুখ্য ফ’কাছৰ মাজৰ দূৰত্বক ফ’কাছ দূৰত্ব বোলে।

৯. লেনছৰ দ্বাৰা প্ৰতিবিম্ব গঠন

৯.১ উত্তল লেনছ (Convex Lens)

১. বস্তু অসীম দূৰত্বত থাকিলে প্ৰতিবিম্ব F₂-ত গঠন হয়। ই বাস্তৱ, ওলোটা আৰু অতি সৰু হয়।

২. বস্তু 2F₁-ৰ বাহিৰত থাকিলে প্ৰতিবিম্ব F₂ আৰু 2F₂-ৰ মাজত গঠন হয়। ই বাস্তৱ, ওলোটা আৰু সৰু হয়।

৩. বস্তু 2F₁-ত থাকিলে প্ৰতিবিম্ব 2F₂-ত গঠন হয়। ই বাস্তৱ, ওলোটা আৰু সমান আকাৰৰ হয়।

৪. বস্তু F₁ আৰু 2F₁-ৰ মাজত থাকিলে প্ৰতিবিম্ব 2F₂-ৰ বাহিৰত গঠন হয়। ই বাস্তৱ, ওলোটা আৰু ডাঙৰ হয়।

৫. বস্তু F₁-ত থাকিলে প্ৰতিবিম্ব অসীমত গঠন হয়।

৬. বস্তু O আৰু F₁-ৰ মাজত থাকিলে প্ৰতিবিম্ব বস্তু থকা একেটা ফালে গঠন হয়। ই অসৎ, থিয় আৰু ডাঙৰ হয়।

৯.২ অৱতল লেনছ (Concave Lens)

অৱতল লেনছত বস্তু য’তেই নাথাকক কিয়, প্ৰতিবিম্ব সদায় লেনছৰ একেটা ফালে গঠন হয়।

প্ৰতিবিম্বৰ বৈশিষ্ট্য:

১. অসৎ হয়।

২. থিয় হয়।

৩. বস্তুতকৈ সৰু হয়।

১০. লেনছৰ সূত্ৰ (Lens Formula)

লেনছৰ ক্ষেত্ৰত বস্তুৰ দূৰত্ব, প্ৰতিবিম্বৰ দূৰত্ব আৰু ফ’কাছ দূৰত্বৰ মাজৰ সম্পৰ্কক লেনছৰ সূত্ৰ বোলে।

সূত্ৰ:

1/f = 1/v – 1/u

ইয়াত,

  • f = ফ’কাছ দূৰত্ব
  • v = প্ৰতিবিম্বৰ দূৰত্ব
  • u = বস্তুৰ দূৰত্ব

১০.১ বিবৰ্ধন (Magnification)

লেনছৰ দ্বাৰা গঠিত প্ৰতিবিম্বৰ উচ্চতা আৰু বস্তুৰ উচ্চতাৰ অনুপাতক বিবৰ্ধন বোলে।

সূত্ৰ:

m = প্ৰতিবিম্বৰ উচ্চতা / বস্তুৰ উচ্চতা

m = h’/h = v/u

১১. লেনছৰ ক্ষমতা (Power of Lens)

লেনছৰ ফ’কাছ দূৰত্বৰ ব্যস্তানুপাতিক ৰাশিক লেনছৰ ক্ষমতা বোলে।

সূত্ৰ:

P = 1/f

ইয়াত f মিটাৰ এককত হ’ব লাগিব।

একক: ডায়’প্টাৰ (Dioptre – D)।

উদাহৰণ:

যদি কোনো লেনছৰ ফ’কাছ দূৰত্ব 0.5 m হয়,

P = 1/0.5

P = +2 D

মনত ৰাখিবা:

১. উত্তল লেনছৰ ক্ষমতা ধনাত্মক হয়।

২. অৱতল লেনছৰ ক্ষমতা ঋণাত্মক হয়।

১২. কাৰ্টেছীয় চিহ্ন প্ৰথা (Cartesian Sign Convention)

দাপোণ আৰু লেনছৰ সূত্ৰত দূৰত্ব আৰু উচ্চতাৰ ধনাত্মক বা ঋণাত্মক চিহ্ন নিৰ্ধাৰণ কৰিবলৈ কাৰ্টেছীয় চিহ্ন প্ৰথা ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

প্ৰধান নিয়মসমূহ:

১. সকলো দূৰত্ব মেৰু বা আলোক কেন্দ্ৰৰ পৰা জোখা হয়।

২. আপতিত পোহৰৰ দিশত জোখা দূৰত্ব ধনাত্মক হয়।

৩. আপতিত পোহৰৰ বিপৰীত দিশত জোখা দূৰত্ব ঋণাত্মক হয়।

৪. মুখ্য অক্ষৰ ওপৰৰ দিশত জোখা উচ্চতা ধনাত্মক হয়।

৫. মুখ্য অক্ষৰ তলৰ দিশত জোখা উচ্চতা ঋণাত্মক হয়।

১৩. দাপোণ আৰু লেনছৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ সূত্ৰসমূহ

১. দাপোণৰ সূত্ৰ:

1/f = 1/v + 1/u

২. দাপোণৰ বিবৰ্ধন:

m = -v/u = h’/h

৩. দাপোণৰ ব্যাসাৰ্ধ আৰু ফ’কাছ দূৰত্বৰ সম্পৰ্ক:

R = 2f

৪. প্ৰতিসৰণাংক:

n = c/v

৫. স্নেলৰ সূত্ৰ:

n = sin i / sin r

৬. লেনছৰ সূত্ৰ:

1/f = 1/v – 1/u

৭. লেনছৰ বিবৰ্ধন:

m = v/u = h’/h

৮. লেনছৰ ক্ষমতা:

P = 1/f (f মিটাৰত)

NEW VIDEO CLASS

Subject Ka Complete Video Solution Dekhein

Step-by-step easy concept explanation aur full questions Answer ke liye watch karein ya app download karein:

Leave a Comment

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

Scroll to Top