Winter maha offer Class 10 & 12 Bundles @ ₹299 ₹599
Ends in:
03d
14h
35m
40s

SEBA Class 10 Science Notes Chapter 3 ধাতু আৰু অধাতু

SEBA Class 10 Science Notes Chapter 3 ধাতু আৰু অধাতু Assamese Medium As Per New Syllabus to each chapter is provided in the list so that you can easily browse through different chapters SEBA Class 10 Science Notes Chapter 3 ধাতু আৰু অধাতু and select need one. SEBA Class 10 General Science Important Notes in Assamese Download PDF.

SEBA Class 10 Science Notes Chapter 3 ধাতু আৰু অধাতু

Also, you can read the NCERT book online in these sections Solutions by Expert Teachers as per Central Board of Secondary Education (CBSE) Book guidelines. SEBA Class 10 Science Study Notes in Assamese are part of All Subject Solutions. Here we have given SEBA Class 10 Science Study Material Assamese Medium for All Chapters, You can practice these here.

Chapter: 3

IMPORTANT NOTES

১. ধাতু (Metals)

যিবোৰ মৌলে সাধাৰণতে ইলেক্ট্ৰন ত্যাগ কৰি ধনাত্মক আয়ন গঠন কৰে, সেইবোৰক ধাতু বোলে।

উদাহৰণ: লো (Fe), তাম (Cu), এলুমিনিয়াম (Al), সোণ (Au), ৰূপ (Ag), জিংক (Zn)।

২. অধাতু (Non-Metals)

যিবোৰ মৌলে সাধাৰণতে ইলেক্ট্ৰন গ্ৰহণ কৰি ঋণাত্মক আয়ন গঠন কৰে বা ইলেক্ট্ৰন ভাগ-বতৰা কৰি যৌগ গঠন কৰে, সেইবোৰক অধাতু বোলে।

উদাহৰণ: অক্সিজেন (O), নাইট্ৰ’জেন (N), কাৰ্বন (C), ছালফাৰ (S), ক্ল’ৰিন (Cl)।

৩. ধাতুৰ ভৌতিক ধৰ্ম (Physical Properties of Metals)

১. ধাতৱ দ্যুতি (Metallic Lustre): ধাতুৰ পৃষ্ঠ সাধাৰণতে চিকমিকীয়া হয়।

২. ঘাতসহনীয়তা (Malleability): ধাতুক কোবাই পাতল পাতলৈ পৰিৱৰ্তন কৰিব পাৰি।

৩. নমনীয়তা (Ductility): ধাতুৰ পৰা তাঁৰ প্ৰস্তুত কৰিব পাৰি।

৪. তাপ পৰিবাহিতা: ধাতু সাধাৰণতে তাপৰ সুপৰিবাহী।

৫. বিদ্যুৎ পৰিবাহিতা: ধাতু সাধাৰণতে বিদ্যুতৰ সুপৰিবাহী।

৬. কঠিনতা: অধিকাংশ ধাতু কঠিন।

৭. ধ্বনিময়তা (Sonorous): ধাতুক আঘাত কৰিলে ধ্বনি উৎপন্ন হয়।

ব্যতিক্ৰম:

  • পাৰা (Mercury) এবিধ তৰল ধাতু।
  • ছ’ডিয়াম আৰু পটাছিয়াম কোমল ধাতু।
  • ৰূপ আৰু তাম বিদ্যুতৰ উৎকৃষ্ট পৰিবাহী।

৪. অধাতুৰ ভৌতিক ধৰ্ম (Physical Properties of Non-Metals)

১. অধাতুৰ সাধাৰণতে চিকমিকীয়া ভাব নাথাকে।

২. অধাতু সাধাৰণতে ঘাতসহনীয় আৰু নমনীয় নহয়।

৩. অধাতু সাধাৰণতে তাপ আৰু বিদ্যুতৰ কুপৰিবাহী।

৪. অধাতু সাধাৰণতে ধ্বনিময় নহয়।

ব্যতিক্ৰম:

  • আয়’ডিন এবিধ চিকমিকীয়া অধাতু।
  • গ্ৰেফাইটে বিদ্যুৎ পৰিবহন কৰিব পাৰে।
  • ব্ৰ’মিন এবিধ তৰল অধাতু।

৫. ধাতুৰ ৰাসায়নিক ধৰ্ম (Chemical Properties of Metals)

৫.১ অক্সিজেনৰ সৈতে ধাতুৰ বিক্ৰিয়া

ধাতুৱে অক্সিজেনৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰি ধাতৱ অক্সাইড উৎপন্ন কৰে।

উদাহৰণ:

2Mg + O₂ → 2MgO

4Al + 3O₂ → 2Al₂O₃

ধাতৱ অক্সাইড সাধাৰণতে ক্ষাৰকীয় প্ৰকৃতিৰ হয়।

উভধৰ্মী অক্সাইড (Amphoteric Oxides):

যিবোৰ ধাতৱ অক্সাইডে এছিড আৰু ক্ষাৰক দুয়োটাৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰে, সেইবোৰক উভধৰ্মী অক্সাইড বোলে।

উদাহৰণ:

  • এলুমিনিয়াম অক্সাইড (Al₂O₃)
  • জিংক অক্সাইড (ZnO)

৫.২ পানীৰ সৈতে ধাতুৰ বিক্ৰিয়া

ধাতুৱে পানীৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰি ধাতৱ অক্সাইড বা ধাতৱ হাইড্ৰ’ক্সাইড আৰু হাইড্ৰ’জেন গেছ উৎপন্ন কৰে।

উদাহৰণ ১:

2Na + 2H₂O → 2NaOH + H₂ + তাপ

উদাহৰণ ২:

Ca + 2H₂O → Ca(OH)₂ + H₂

উদাহৰণ ৩:

3Fe + 4H₂O (জলীয় বাষ্প) → Fe₃O₄ + 4H₂

মনত ৰাখিবা:

  • ছ’ডিয়াম আৰু পটাছিয়ামে ঠাণ্ডা পানীৰ সৈতে অতি তীব্ৰভাৱে বিক্ৰিয়া কৰে।
  • কেলছিয়ামে ঠাণ্ডা পানীৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰে।
  • মেগনেছিয়ামে গৰম পানীৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰে।
  • এলুমিনিয়াম, জিংক আৰু লোৱে জলীয় বাষ্পৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰে।
  • তাম, ৰূপ আৰু সোণে পানীৰ সৈতে বিক্ৰিয়া নকৰে।

৫.৩ লঘু এছিডৰ সৈতে ধাতুৰ বিক্ৰিয়া

ধাতুৱে লঘু এছিডৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰি লৱণ আৰু হাইড্ৰ’জেন গেছ উৎপন্ন কৰে।

উদাহৰণ:

Zn + 2HCl → ZnCl₂ + H₂

Fe + H₂SO₄ → FeSO₄ + H₂

বিশেষ কথা: তাম, ৰূপ আৰু সোণৰ দৰে কম সক্ৰিয় ধাতুৱে লঘু HCl বা H₂SO₄-ৰ সৈতে সাধাৰণতে হাইড্ৰ’জেন গেছ উৎপন্ন নকৰে।

৫.৪ লৱণৰ দ্ৰৱণৰ সৈতে ধাতুৰ বিক্ৰিয়া

অধিক সক্ৰিয় ধাতুৱে কম সক্ৰিয় ধাতুক তাৰ লৱণৰ দ্ৰৱণৰ পৰা অপসাৰিত কৰে।

উদাহৰণ:

Fe + CuSO₄ → FeSO₄ + Cu

Zn + CuSO₄ → ZnSO₄ + Cu

৬. সক্ৰিয়তাৰ শ্ৰেণী (Reactivity Series)

ধাতুবোৰক সিহঁতৰ ৰাসায়নিক সক্ৰিয়তাৰ অৱনমিত ক্ৰমত সজোৱা তালিকাক সক্ৰিয়তাৰ শ্ৰেণী বোলে।

সক্ৰিয়তাৰ শ্ৰেণী:

K > Na > Ca > Mg > Al > Zn > Fe > Pb > H > Cu > Hg > Ag > Au

মনত ৰাখিবা:

  • ওপৰৰ ধাতুবোৰ অধিক সক্ৰিয়।
  • তলৰ ধাতুবোৰ কম সক্ৰিয়।
  • অধিক সক্ৰিয় ধাতুৱে কম সক্ৰিয় ধাতুক তাৰ লৱণৰ দ্ৰৱণৰ পৰা অপসাৰিত কৰিব পাৰে।

৭. অধাতুৰ সৈতে ধাতুৰ বিক্ৰিয়া

ধাতুৱে অধাতুৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰি আয়নীয় যৌগ গঠন কৰে।

উদাহৰণ:

2Na + Cl₂ → 2NaCl

Mg + Cl₂ → MgCl₂

ইয়াত ধাতুৱে ইলেক্ট্ৰন ত্যাগ কৰে আৰু অধাতুৱে ইলেক্ট্ৰন গ্ৰহণ কৰে।

৮. আয়নীয় যৌগ (Ionic Compounds)

ইলেক্ট্ৰন আদান-প্ৰদানৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা ধনাত্মক আৰু ঋণাত্মক আয়নৰ মাজৰ বিদ্যুৎস্থিৰ আকৰ্ষণ বলৰ দ্বাৰা গঠিত যৌগক আয়নীয় যৌগ বোলে।

উদাহৰণ:

  • ছ’ডিয়াম ক্ল’ৰাইড (NaCl)
  • মেগনেছিয়াম ক্ল’ৰাইড (MgCl₂)
  • কেলছিয়াম ক্ল’ৰাইড (CaCl₂)

আয়নীয় যৌগৰ ধৰ্ম:

১. সাধাৰণতে কঠিন আৰু স্ফটিকীয় পদাৰ্থ।

২. গলনাংক আৰু উতলাংক বেছি।

৩. সাধাৰণতে পানীত দ্ৰৱণীয়।

৪. কঠিন অৱস্থাত বিদ্যুৎ পৰিবহন নকৰে।

৫. গলিত অৱস্থাত আৰু জলীয় দ্ৰৱণত বিদ্যুৎ পৰিবহন কৰে।

৯. ধাতুৰ প্ৰকৃতি (Occurrence of Metals)

প্ৰকৃতিত ধাতুসমূহ মুক্ত অৱস্থাত বা যৌগৰ ৰূপত পোৱা যায়।

খনিজ (Minerals): প্ৰকৃতিত পোৱা ধাতুৰ যৌগসমূহক খনিজ বোলে।

আকৰিক (Ores): যিবোৰ খনিজৰ পৰা সহজে আৰু লাভজনকভাৱে ধাতু নিষ্কাশন কৰিব পাৰি, সেইবোৰক আকৰিক বোলে।

১০. ধাতু নিষ্কাশন (Extraction of Metals)

আকৰিকৰ পৰা ধাতু পৃথক কৰি উলিওৱা প্ৰক্ৰিয়াক ধাতু নিষ্কাশন বোলে।

ধাতুৰ সক্ৰিয়তাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি ধাতু নিষ্কাশনৰ পদ্ধতি বেলেগ বেলেগ হয়।

১০.১ কম সক্ৰিয় ধাতুৰ নিষ্কাশন

কম সক্ৰিয় ধাতুৰ অক্সাইডক উত্তাপ দিলে ধাতু পোৱা যায়।

উদাহৰণ:

2HgO —(তাপ)→ 2Hg + O₂

১০.২ মধ্যম সক্ৰিয় ধাতুৰ নিষ্কাশন

মধ্যম সক্ৰিয় ধাতুৰ আকৰিক প্ৰথমে অক্সাইডলৈ পৰিৱৰ্তন কৰা হয়। তাৰ পিছত কাৰ্বন বা আন বিজাৰক ব্যৱহাৰ কৰি ধাতু নিষ্কাশন কৰা হয়।

পৰীক্ষণ (Roasting): ছালফাইড আকৰিকক অতিৰিক্ত বায়ুৰ উপস্থিতিত উত্তাপ দিয়া প্ৰক্ৰিয়াক পৰীক্ষণ বোলে।

উদাহৰণ:

2ZnS + 3O₂ —(তাপ)→ 2ZnO + 2SO₂

দহন (Calcination): কাৰ্বনেট আকৰিকক সীমিত বা বায়ুৰ অনুপস্থিতিত উত্তাপ দি অক্সাইডলৈ পৰিৱৰ্তন কৰা প্ৰক্ৰিয়াক দহন বোলে।

উদাহৰণ:

ZnCO₃ —(তাপ)→ ZnO + CO₂

বিজাৰণ:

ZnO + C —(তাপ)→ Zn + CO

১০.৩ অধিক সক্ৰিয় ধাতুৰ নিষ্কাশন

অধিক সক্ৰিয় ধাতু যেনে ছ’ডিয়াম, পটাছিয়াম, কেলছিয়াম আৰু মেগনেছিয়ামক গলিত অৱস্থাত থকা সিহঁতৰ যৌগৰ বিদ্যুৎ-বিশ্লেষণৰ দ্বাৰা নিষ্কাশন কৰা হয়।

১১. ধাতুৰ বিশুদ্ধকৰণ (Refining of Metals)

অশুদ্ধ ধাতুৰ পৰা বিশুদ্ধ ধাতু পৃথক কৰা প্ৰক্ৰিয়াক ধাতুৰ বিশুদ্ধকৰণ বোলে।

বিদ্যুৎ-বিশ্লেষণীয় বিশুদ্ধকৰণ (Electrolytic Refining): বিদ্যুৎ-বিশ্লেষণৰ সহায়ত ধাতু বিশুদ্ধ কৰা পদ্ধতিক বিদ্যুৎ-বিশ্লেষণীয় বিশুদ্ধকৰণ বোলে।

এই পদ্ধতিত—

  • অশুদ্ধ ধাতুক এন’ড হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
  • বিশুদ্ধ ধাতুৰ পাতক কেথ’ড হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
  • ধাতুৰ লৱণৰ দ্ৰৱণক বিদ্যুৎ-বিশ্লেষ্য হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

১২. ক্ষয়ন (Corrosion)

বায়ু, পানী বা অন্যান্য পদাৰ্থৰ সংস্পৰ্শত ধাতুৰ পৃষ্ঠভাগত ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়া ঘটি ধাতু ক্ষয় হোৱা প্ৰক্ৰিয়াক ক্ষয়ন বোলে।

উদাহৰণ:

  • লোত মামৰ ধৰা।
  • ৰূপৰ ওপৰত ক’লা আৱৰণ পৰা।
  • তামৰ ওপৰত সেউজীয়া আৱৰণ পৰা।

ক্ষয়ন প্ৰতিৰোধৰ উপায়:

১. ৰং কৰা (Painting)।

২. তেল বা গ্ৰীজ লগোৱা (Oiling and Greasing)।

৩. গেলভেনাইজেচন (Galvanisation)।

৪. বিদ্যুৎলেপন (Electroplating)।

৫. সংকৰ ধাতু প্ৰস্তুত কৰা (Alloying)।

১৩. সংকৰ ধাতু (Alloy)

দুটা বা ততোধিক ধাতু অথবা ধাতু আৰু অধাতুৰ সমসত্ত্ব মিশ্ৰণক সংকৰ ধাতু বোলে।

উদাহৰণ:

১. পিতল (Brass) – তাম আৰু জিংক।

২. ব্ৰঞ্জ (Bronze) – তাম আৰু টিন।

৩. ষ্টেইনলেছ ষ্টীল (Stainless Steel) – লো, ক্ৰ’মিয়াম, নিকেল আৰু কাৰ্বন।

সংকৰ ধাতু প্ৰস্তুত কৰাৰ উদ্দেশ্য:

  • ধাতুৰ কঠিনতা বৃদ্ধি কৰা।
  • ক্ষয়ন প্ৰতিৰোধ ক্ষমতা বৃদ্ধি কৰা।
  • ধাতুৰ গুণাগুণ উন্নত কৰা।

NEW VIDEO CLASS

Subject Ka Complete Video Solution Dekhein

Step-by-step easy concept explanation aur full questions Answer ke liye watch karein ya app download karein:

Leave a Comment

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

Scroll to Top