Winter maha offer Class 10 & 12 Bundles @ ₹299 ₹599
Ends in:
03d
14h
35m
40s

SEBA Class 10 Science Notes Chapter 4 কাৰ্বন আৰু তাৰ যৌগ

SEBA Class 10 Science Notes Chapter 4 কাৰ্বন আৰু তাৰ যৌগ Assamese Medium As Per New Syllabus to each chapter is provided in the list so that you can easily browse through different chapters SEBA Class 10 Science Notes Chapter 4 কাৰ্বন আৰু তাৰ যৌগ and select need one. SEBA Class 10 General Science Important Notes in Assamese Download PDF.

SEBA Class 10 Science Notes Chapter 4 কাৰ্বন আৰু তাৰ যৌগ

Also, you can read the NCERT book online in these sections Solutions by Expert Teachers as per Central Board of Secondary Education (CBSE) Book guidelines. SEBA Class 10 Science Study Notes in Assamese are part of All Subject Solutions. Here we have given SEBA Class 10 Science Study Material Assamese Medium for All Chapters, You can practice these here.

Chapter: 4

IMPORTANT NOTES

১. কাৰ্বনৰ সহযোজী বান্ধনি (Covalent Bonding in Carbon)

কাৰ্বনৰ পাৰমাণৱিক সংখ্যা ৬ আৰু ইলেক্ট্ৰনীয় বিন্যাস ২, ৪। কাৰ্বনৰ বহিঃতম কক্ষত ৪টা ইলেক্ট্ৰন থাকে।

কাৰ্বনে ৪টা ইলেক্ট্ৰন ত্যাগ বা গ্ৰহণ কৰি স্থিৰতা লাভ কৰাটো কঠিন। সেয়েহে কাৰ্বনে আন পৰমাণুৰ সৈতে ইলেক্ট্ৰন ভাগ-বতৰা কৰি সহযোজী বান্ধনি গঠন কৰে।

সহযোজী বান্ধনি (Covalent Bond): দুটা পৰমাণুৰ মাজত ইলেক্ট্ৰন যোৰ ভাগ-বতৰা কৰি সৃষ্টি হোৱা বান্ধনিক সহযোজী বান্ধনি বোলে।

সহযোজী বান্ধনিৰ প্ৰকাৰ:

১. একক বান্ধনি (Single Bond): এযোৰ ইলেক্ট্ৰন ভাগ-বতৰা হয়। উদাহৰণ: H–H

২. দ্বিবন্ধনী (Double Bond): দুযোৰ ইলেক্ট্ৰন ভাগ-বতৰা হয়। উদাহৰণ: O=O

৩. ত্ৰিবন্ধনী (Triple Bond): তিনিযোৰ ইলেক্ট্ৰন ভাগ-বতৰা হয়। উদাহৰণ: N≡N

২. কাৰ্বনৰ বিশেষ ধৰ্ম (Versatile Nature of Carbon)

কাৰ্বনে বৃহৎ সংখ্যক যৌগ গঠন কৰিব পাৰে।

ইয়াৰ দুটা প্ৰধান কাৰণ হ’ল—

(ক) শৃংখলন (Catenation): কাৰ্বনৰ পৰমাণুবোৰে পৰস্পৰে সংযুক্ত হৈ দীঘল শৃংখল, শাখাযুক্ত শৃংখল আৰু চক্ৰীয় গঠন সৃষ্টি কৰিব পৰা ধৰ্মক শৃংখলন বোলে।

(খ) চতুৰ্যোজ্যতা (Tetravalency): কাৰ্বনৰ যোজ্যতা ৪। সেয়েহে ই আন মৌলৰ সৈতে চাৰিটা সহযোজী বান্ধনি গঠন কৰিব পাৰে।

৩. কাৰ্বনৰ বহুৰূপতা (Allotropes of Carbon)

একে মৌলৰ বিভিন্ন ভৌতিক ৰূপক বহুৰূপতা বোলে।

কাৰ্বনৰ প্ৰধান বহুৰূপসমূহ হ’ল—

১. হীৰা (Diamond): ই অতি কঠিন প্ৰাকৃতিক পদাৰ্থ।

২. গ্ৰেফাইট (Graphite): ই বিদ্যুতৰ সুপৰিবাহী।

৩. ফুলাৰিন (Fullerene): ইয়াৰ এটা উদাহৰণ হ’ল C₆₀।

৪. কাৰ্বনৰ যৌগ (Compounds of Carbon)

কাৰ্বনে হাইড্ৰ’জেন, অক্সিজেন, নাইট্ৰ’জেন, ছালফাৰ আৰু ক্ল’ৰিন আদি মৌলৰ সৈতে যৌগ গঠন কৰে।

কাৰ্বন আৰু হাইড্ৰ’জেনৰ দ্বাৰা গঠিত যৌগক হাইড্ৰ’কাৰ্বন (Hydrocarbon) বোলে।

উদাহৰণ:

  • মিথেন – CH₄
  • ইথেন – C₂H₆
  • ইথিন – C₂H₄
  • ইথাইন – C₂H₂

৫. সংপৃক্ত আৰু অসংপৃক্ত হাইড্ৰ’কাৰ্বন

(ক) সংপৃক্ত হাইড্ৰ’কাৰ্বন (Saturated Hydrocarbon): যিবোৰ হাইড্ৰ’কাৰ্বনত কাৰ্বন পৰমাণুবোৰৰ মাজত কেৱল একক বান্ধনি থাকে, সেইবোৰক সংপৃক্ত হাইড্ৰ’কাৰ্বন বোলে।

উদাহৰণ:

  • মিথেন – CH₄
  • ইথেন – C₂H₆
  • প্ৰ’পেন – C₃H₈

এইবোৰক এলকেন (Alkane) বোলে।

সাধাৰণ সূত্ৰ: CₙH₂ₙ₊₂

(খ) অসংপৃক্ত হাইড্ৰ’কাৰ্বন (Unsaturated Hydrocarbon): যিবোৰ হাইড্ৰ’কাৰ্বনত কাৰ্বন পৰমাণুৰ মাজত দ্বিবন্ধনী বা ত্ৰিবন্ধনী থাকে, সেইবোৰক অসংপৃক্ত হাইড্ৰ’কাৰ্বন বোলে।

ইয়াৰ প্ৰকাৰ দুটা—

১. এলকিন (Alkene): কাৰ্বন পৰমাণুৰ মাজত কমেও এটা দ্বিবন্ধনী থাকে।

উদাহৰণ: ইথিন – C₂H₄

সাধাৰণ সূত্ৰ: CₙH₂ₙ

২. এলকাইন (Alkyne): কাৰ্বন পৰমাণুৰ মাজত কমেও এটা ত্ৰিবন্ধনী থাকে।

উদাহৰণ: ইথাইন – C₂H₂

সাধাৰণ সূত্ৰ: CₙH₂ₙ₋₂

৬. সমগণীয় শ্ৰেণী (Homologous Series)

যিবোৰ জৈৱ যৌগৰ একেটা কাৰ্যকৰী মূলক থাকে আৰু একে সাধাৰণ সূত্ৰ অনুসৰণ কৰে, সেইবোৰক সমগণীয় শ্ৰেণী বোলে।

সমগণীয় শ্ৰেণীৰ বৈশিষ্ট্য:

১. একেটা কাৰ্যকৰী মূলক থাকে।

২. একে সাধাৰণ সূত্ৰ থাকে।

৩. ক্ৰমাগত দুটা সদস্যৰ মাজত –CH₂– ৰ পাৰ্থক্য থাকে।

৪. ক্ৰমাগত দুটা সদস্যৰ আণৱিক ভৰৰ পাৰ্থক্য ১৪ u।

৭. কাৰ্যকৰী মূলক (Functional Groups)

জৈৱ যৌগৰ ৰাসায়নিক ধৰ্ম নিৰ্ধাৰণ কৰা পৰমাণু বা পৰমাণুৰ গোটক কাৰ্যকৰী মূলক বোলে।

গুৰুত্বপূৰ্ণ কাৰ্যকৰী মূলকসমূহ:

১. হেল’জেন – Cl, Br

২. এলক’হল – –OH

৩. এলডিহাইড – –CHO

৪. কিট’ন – –CO–

৫. কাৰ্বক্সিলিক এছিড – –COOH

৮. কাৰ্বন যৌগৰ নামকৰণ (Nomenclature of Carbon Compounds)

কাৰ্বন যৌগৰ নামকৰণৰ বাবে কাৰ্বন পৰমাণুৰ সংখ্যাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি প্ৰিফিক্স ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

কাৰ্বনৰ সংখ্যাপ্ৰিফিক্স
১Meth
২Eth
৩Prop
৪But
৫Pent
৬Hex

গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰত্যয় (Suffix):

  • একক বান্ধনি – ane
  • দ্বিবন্ধনী – ene
  • ত্ৰিবন্ধনী – yne
  • এলক’হল – ol
  • এলডিহাইড – al
  • কিট’ন – one
  • কাৰ্বক্সিলিক এছিড – oic acid

উদাহৰণ:

CH₄ – Methane

C₂H₆ – Ethane

C₂H₄ – Ethene

C₂H₂ – Ethyne

C₂H₅OH – Ethanol

CH₃COOH – Ethanoic Acid

৯. কাৰ্বন যৌগৰ ৰাসায়নিক ধৰ্ম (Chemical Properties of Carbon Compounds)

৯.১ দহন (Combustion)

কাৰ্বন আৰু ইয়াৰ যৌগই অক্সিজেনৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰি কাৰ্বন ডাই-অক্সাইড, পানী আৰু তাপ উৎপন্ন কৰা প্ৰক্ৰিয়াক দহন বোলে।

উদাহৰণ ১:

C + O₂ → CO₂ + তাপ

উদাহৰণ ২:

CH₄ + 2O₂ → CO₂ + 2H₂O + তাপ

উদাহৰণ ৩:

CH₃CH₂OH + 3O₂ → 2CO₂ + 3H₂O + তাপ

৯.২ জাৰণ (Oxidation)

যি ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়াত কোনো পদাৰ্থই অক্সিজেন গ্ৰহণ কৰে, তাক জাৰণ বোলে।

উদাহৰণ:

CH₃CH₂OH + 2[O] → CH₃COOH + H₂O

ইয়াত ইথানলৰ জাৰণ হৈ ইথানয়িক এছিড উৎপন্ন হয়।

৯.৩ যোজন বিক্ৰিয়া (Addition Reaction)

যি বিক্ৰিয়াত অসংপৃক্ত হাইড্ৰ’কাৰ্বনৰ দ্বিবন্ধনী বা ত্ৰিবন্ধনী ভাঙি আন পৰমাণু বা পৰমাণুৰ গোট সংযোজিত হয়, তাক যোজন বিক্ৰিয়া বোলে।

উদাহৰণ:

CH₂=CH₂ + H₂ → CH₃–CH₃

এই বিক্ৰিয়াত নিকেল (Ni) অনুঘটক হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

৯.৪ প্ৰতিস্থাপন বিক্ৰিয়া (Substitution Reaction)

যি বিক্ৰিয়াত কোনো যৌগৰ এটা পৰমাণু বা পৰমাণুৰ গোটৰ ঠাইত আন এটা পৰমাণু বা গোটে স্থান লয়, তাক প্ৰতিস্থাপন বিক্ৰিয়া বোলে।

উদাহৰণ:

CH₄ + Cl₂ → CH₃Cl + HCl

এই বিক্ৰিয়া সূৰ্যৰ পোহৰৰ উপস্থিতিত সংঘটিত হয়।

১০. ইথানল (Ethanol)

ইথানল এবিধ গুৰুত্বপূৰ্ণ কাৰ্বন যৌগ।

ৰাসায়নিক সংকেত: C₂H₅OH

ইথানলৰ ধৰ্ম:

১. ইথানল এবিধ বৰ্ণহীন তৰল পদাৰ্থ।

২. ইয়াৰ উতলাংক প্ৰায় ৩৫১ K।

৩. ই পানীত সম্পূৰ্ণৰূপে দ্ৰৱণীয়।

৪. ইথানলৰ দহন ঘটিলে কাৰ্বন ডাই-অক্সাইড, পানী আৰু তাপ উৎপন্ন হয়।

ইথানলৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ বিক্ৰিয়া:

(ক) ছ’ডিয়ামৰ সৈতে বিক্ৰিয়া:

2Na + 2C₂H₅OH → 2C₂H₅ONa + H₂

(খ) ইথানলৰ পানীহীনকৰণ (Dehydration):

C₂H₅OH → C₂H₄ + H₂O

এই বিক্ৰিয়াত ঘন H₂SO₄ আৰু ৪৪৩ K উষ্ণতা ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

১১. ইথানয়িক এছিড (Ethanoic Acid)

ইথানয়িক এছিডৰ সাধাৰণ নাম এচিটিক এছিড (Acetic Acid)।

ৰাসায়নিক সংকেত: CH₃COOH

ইথানয়িক এছিডৰ ধৰ্ম:

১. ই এবিধ দুৰ্বল এছিড।

২. ইয়াৰ গোন্ধ ভিনেগাৰৰ দৰে।

৩. ইয়াৰ গলনাংক ২৯০ K।

৪. ইয়াৰ ৫%–৮% জলীয় দ্ৰৱণক ভিনেগাৰ বোলে।

ইথানয়িক এছিডৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ বিক্ৰিয়া:

(ক) ছ’ডিয়াম হাইড্ৰ’ক্সাইডৰ সৈতে বিক্ৰিয়া:

CH₃COOH + NaOH → CH₃COONa + H₂O

(খ) ছ’ডিয়াম হাইড্ৰ’জেন কাৰ্বনেটৰ সৈতে বিক্ৰিয়া:

CH₃COOH + NaHCO₃ → CH₃COONa + H₂O + CO₂

(গ) ইষ্টাৰীকৰণ বিক্ৰিয়া (Esterification):

কাৰ্বক্সিলিক এছিডে এলক’হলৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰি ইষ্টাৰ আৰু পানী উৎপন্ন কৰে। এই বিক্ৰিয়াক ইষ্টাৰীকৰণ বোলে।

CH₃COOH + C₂H₅OH → CH₃COOC₂H₅ + H₂O

১২. চাবোন আৰু ডিটাৰজেণ্ট (Soaps and Detergents)

চাবোন (Soap):

চাবোন হ’ল দীঘল শৃংখলযুক্ত কাৰ্বক্সিলিক এছিডৰ ছ’ডিয়াম বা পটাছিয়াম লৱণ।

ডিটাৰজেণ্ট (Detergent):

ডিটাৰজেণ্ট হৈছে এবিধ পৰিষ্কাৰক পদাৰ্থ, যিয়ে পানীৰ কঠিনতাতো ভালদৰে কাম কৰিব পাৰে।

চাবোনৰ কাৰ্যপ্ৰণালী:

১. চাবোনৰ অণুৰ দুটা অংশ থাকে।

২. এটা অংশ পানীৰ প্ৰতি আকৰ্ষিত হয় (Hydrophilic Head)।

৩. আনটো অংশ তেল আৰু মলিৰ প্ৰতি আকৰ্ষিত হয় (Hydrophobic Tail)।

৪. চাবোনৰ অণুবোৰে মলিৰ চাৰিওফালে একত্ৰিত হৈ মাইচেল (Micelle) গঠন কৰে।

৫. পানীৰে ধুলে মলি আৰু তেল আঁতৰি যায়।

চাবোন আৰু ডিটাৰজেণ্টৰ পাৰ্থক্য:

  • চাবোন কঠিন পানীত ভালদৰে কাম নকৰে।
  • ডিটাৰজেণ্ট কঠিন আৰু কোমল দুয়ো ধৰণৰ পানীত কাম কৰিব পাৰে।
  • চাবোনে কঠিন পানীত অধঃক্ষেপ সৃষ্টি কৰে।
  • ডিটাৰজেণ্টে সাধাৰণতে এনে অধঃক্ষেপ সৃষ্টি নকৰে।

NEW VIDEO CLASS

Subject Ka Complete Video Solution Dekhein

Step-by-step easy concept explanation aur full questions Answer ke liye watch karein ya app download karein:

Leave a Comment

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

Scroll to Top