SEBA Class 10 Science Notes Chapter 1 ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়া আৰু সমীকৰণ Assamese Medium As Per New Syllabus to each chapter is provided in the list so that you can easily browse through different chapters SEBA Class 10 Science Notes Chapter 1 ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়া আৰু সমীকৰণ and select need one. SEBA Class 10 General Science Important Notes in Assamese Download PDF.
SEBA Class 10 Science Notes Chapter 1 ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়া আৰু সমীকৰণ
Also, you can read the NCERT book online in these sections Solutions by Expert Teachers as per Central Board of Secondary Education (CBSE) Book guidelines. SEBA Class 10 Science Study Notes in Assamese are part of All Subject Solutions. Here we have given SEBA Class 10 Science Study Material Assamese Medium for All Chapters, You can practice these here.
ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়া আৰু সমীকৰণ
Chapter: 1
| IMPORTANT NOTES |
১. ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়া (Chemical Reaction)
যি প্ৰক্ৰিয়াত এটা বা ততোধিক পদাৰ্থৰ ৰাসায়নিক পৰিৱৰ্তন ঘটি নতুন ধৰ্মবিশিষ্ট পদাৰ্থৰ সৃষ্টি হয়, তাক ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়া বোলে।
দৈনন্দিন জীৱনত ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়াৰ উদাহৰণ:
১. খাদ্যবস্তুৰ হজম হোৱা।
২. লোত মামৰ ধৰা।
৩. গাখীৰৰ পৰা দৈ প্ৰস্তুত হোৱা।
৪. খাদ্যবস্তু ৰন্ধা।
৫. খাদ্যবস্তুৰ কিণ্বন (Fermentation) হোৱা।
২. ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়াৰ লক্ষণ (Characteristics of Chemical Reactions)
ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়া সংঘটিত হোৱাৰ সময়ত সাধাৰণতে তলত দিয়া লক্ষণসমূহ দেখা যায়।
১. অৱস্থাৰ পৰিৱৰ্তন (Change in State)।
২. ৰঙৰ পৰিৱৰ্তন (Change in Colour)।
৩. গেছৰ উৎপন্ন হোৱা (Evolution of Gas)।
৪. উষ্ণতাৰ পৰিৱৰ্তন (Change in Temperature)।
৫. অধঃক্ষেপৰ সৃষ্টি হোৱা (Formation of Precipitate)।
৩. ৰাসায়নিক সমীকৰণ (Chemical Equation)
ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়াক ৰাসায়নিক সংকেত আৰু চিহ্নৰ সহায়ত সংক্ষিপ্তভাৱে প্ৰকাশ কৰা পদ্ধতিক ৰাসায়নিক সমীকৰণ বোলে।
উদাহৰণ:
মেগনেছিয়াম + অক্সিজেন → মেগনেছিয়াম অক্সাইড
Mg + O₂ → MgO
ইয়াত,
- Mg = মেগনেছিয়াম
- O₂ = অক্সিজেন
- MgO = মেগনেছিয়াম অক্সাইড
৩.১ শব্দ সমীকৰণ (Word Equation)
যেতিয়া ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়াৰ বিক্ৰিয়ক আৰু বিক্ৰিয়াজাত পদাৰ্থৰ নাম শব্দৰ সহায়ত প্ৰকাশ কৰা হয়, তাক শব্দ সমীকৰণ বোলে।
উদাহৰণ:
মেগনেছিয়াম + অক্সিজেন → মেগনেছিয়াম অক্সাইড
৩.২ ৰাসায়নিক সমীকৰণ লিখন (Writing a Chemical Equation)
ৰাসায়নিক সমীকৰণ লিখোঁতে বিক্ৰিয়কৰ ৰাসায়নিক সংকেত বাওঁফালে আৰু বিক্ৰিয়াজাত পদাৰ্থৰ ৰাসায়নিক সংকেত সোঁফালে লিখা হয়।
উদাহৰণ:
মেগনেছিয়াম + অক্সিজেন → মেগনেছিয়াম অক্সাইড
Mg + O₂ → MgO
৩.৩ সন্তুলিত ৰাসায়নিক সমীকৰণ (Balanced Chemical Equation)
যি ৰাসায়নিক সমীকৰণত বিক্ৰিয়কৰ ফালে আৰু বিক্ৰিয়াজাত পদাৰ্থৰ ফালে প্ৰতিটো মৌলৰ পৰমাণুৰ সংখ্যা সমান থাকে, তাক সন্তুলিত ৰাসায়নিক সমীকৰণ বোলে।
উদাহৰণ:
অসন্তুলিত সমীকৰণ:
Mg + O₂ → MgO
সন্তুলিত সমীকৰণ:
2Mg + O₂ → 2MgO
৩.৪ ভৰৰ সংৰক্ষণৰ সূত্ৰ (Law of Conservation of Mass)
ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়াৰ সময়ত ভৰৰ সৃষ্টি বা বিনাশ নহয়। অৰ্থাৎ বিক্ৰিয়াৰ আগত থকা মুঠ ভৰ আৰু বিক্ৰিয়াৰ পিছত উৎপন্ন হোৱা মুঠ ভৰ সমান থাকে।
মূল কথা:
বিক্ৰিয়কৰ মুঠ ভৰ = বিক্ৰিয়াজাত পদাৰ্থৰ মুঠ ভৰ।
৩.৫ ৰাসায়নিক সমীকৰণ সন্তুলিত কৰাৰ উদাহৰণ
অসন্তুলিত সমীকৰণ:
Fe + H₂O → Fe₃O₄ + H₂
সন্তুলিত সমীকৰণ:
3Fe + 4H₂O → Fe₃O₄ + 4H₂
৪. ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়াৰ প্ৰকাৰ (Types of Chemical Reactions)
ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়াৰ প্ৰধান প্ৰকাৰসমূহ হ’ল—
১. সংযোজন বিক্ৰিয়া।
২. বিয়োজন বিক্ৰিয়া।
৩. অপসাৰণ বিক্ৰিয়া।
৪. দ্বি-অপসাৰণ বিক্ৰিয়া।
৫. জাৰণ আৰু বিজাৰণ বিক্ৰিয়া।
৪.১ সংযোজন বিক্ৰিয়া (Combination Reaction)
যি ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়াত দুটা বা ততোধিক পদাৰ্থ লগ লাগি এটা মাত্ৰ নতুন পদাৰ্থ উৎপন্ন কৰে, তাক সংযোজন বিক্ৰিয়া বোলে।
উদাহৰণ ১:
CaO + H₂O → Ca(OH)₂
কেলছিয়াম অক্সাইড আৰু পানীৰ বিক্ৰিয়াত কেলছিয়াম হাইড্ৰ’ক্সাইড উৎপন্ন হয়।
উদাহৰণ ২:
C + O₂ → CO₂
উদাহৰণ ৩:
2H₂ + O₂ → 2H₂O
উদাহৰণ ৪:
CH₄ + 2O₂ → CO₂ + 2H₂O
৪.২ বিয়োজন বিক্ৰিয়া (Decomposition Reaction)
যি ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়াত এটা যৌগ ভাঙি দুটা বা ততোধিক সৰল পদাৰ্থ উৎপন্ন কৰে, তাক বিয়োজন বিক্ৰিয়া বোলে।
উদাহৰণ ১:
2FeSO₄ —(তাপ)→ Fe₂O₃ + SO₂ + SO₃
উদাহৰণ ২:
CaCO₃ —(তাপ)→ CaO + CO₂
বিয়োজন বিক্ৰিয়াৰ প্ৰকাৰসমূহ:
(ক) তাপীয় বিয়োজন (Thermal Decomposition)
তাপ প্ৰয়োগৰ ফলত সংঘটিত হোৱা বিয়োজন বিক্ৰিয়াক তাপীয় বিয়োজন বোলে।
উদাহৰণ:
CaCO₃ —(তাপ)→ CaO + CO₂
(খ) বিদ্যুৎ-বিশ্লেষণীয় বিয়োজন (Electrolytic Decomposition)
বিদ্যুৎ প্ৰবাহৰ ফলত সংঘটিত হোৱা বিয়োজন বিক্ৰিয়াক বিদ্যুৎ-বিশ্লেষণীয় বিয়োজন বোলে।
উদাহৰণ:
2H₂O —(বিদ্যুৎ)→ 2H₂ + O₂
(গ) আলোকীয় বিয়োজন (Photolytic Decomposition)
সূৰ্যৰ পোহৰৰ উপস্থিতিত সংঘটিত হোৱা বিয়োজন বিক্ৰিয়াক আলোকীয় বিয়োজন বোলে।
উদাহৰণ:
2AgCl —(সূৰ্যৰ পোহৰ)→ 2Ag + Cl₂
৪.৩ অপসাৰণ বিক্ৰিয়া (Displacement Reaction)
যি ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়াত অধিক সক্ৰিয় মৌলে কম সক্ৰিয় মৌলক তাৰ যৌগৰ পৰা অপসাৰিত কৰে, তাক অপসাৰণ বিক্ৰিয়া বোলে।
উদাহৰণ ১:
Fe + CuSO₄ → FeSO₄ + Cu
উদাহৰণ ২:
Zn + CuSO₄ → ZnSO₄ + Cu
উদাহৰণ ৩:
Pb + CuCl₂ → PbCl₂ + Cu
মূল কথা: অধিক সক্ৰিয় মৌলে কম সক্ৰিয় মৌলক তাৰ যৌগৰ পৰা আঁতৰাই দিয়ে।
৪.৪ দ্বি-অপসাৰণ বিক্ৰিয়া (Double Displacement Reaction)
যি ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়াত দুটা যৌগৰ মাজত আয়নৰ বিনিময় ঘটি দুটা নতুন যৌগ উৎপন্ন হয়, তাক দ্বি-অপসাৰণ বিক্ৰিয়া বোলে।
উদাহৰণ:
Na₂SO₄ + BaCl₂ → BaSO₄ + 2NaCl
এই বিক্ৰিয়াত বেৰিয়াম ছালফেটৰ বগা অধঃক্ষেপ উৎপন্ন হয়।
অধঃক্ষেপণ বিক্ৰিয়া (Precipitation Reaction):
যি ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়াত দুটা দ্ৰৱৰ মাজত বিক্ৰিয়া ঘটি অদ্ৰৱণীয় কঠিন পদাৰ্থৰ সৃষ্টি হয়, তাক অধঃক্ষেপণ বিক্ৰিয়া বোলে।
৪.৫ জাৰণ আৰু বিজাৰণ বিক্ৰিয়া (Oxidation and Reduction)
জাৰণ (Oxidation):
যি ৰাসায়নিক প্ৰক্ৰিয়াত কোনো পদাৰ্থই অক্সিজেন গ্ৰহণ কৰে বা হাইড্ৰ’জেন বৰ্জন কৰে, তাক জাৰণ বোলে।
উদাহৰণ:
2Cu + O₂ → 2CuO
বিজাৰণ (Reduction):
যি ৰাসায়নিক প্ৰক্ৰিয়াত কোনো পদাৰ্থই অক্সিজেন বৰ্জন কৰে বা হাইড্ৰ’জেন গ্ৰহণ কৰে, তাক বিজাৰণ বোলে।
উদাহৰণ:
CuO + H₂ → Cu + H₂O
জাৰণ-বিজাৰণ বিক্ৰিয়া (Redox Reaction):
যি ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়াত একে সময়তে জাৰণ আৰু বিজাৰণ সংঘটিত হয়, তাক জাৰণ-বিজাৰণ বিক্ৰিয়া বোলে।
উদাহৰণ:
CuO + H₂ → Cu + H₂O
ইয়াত,
- CuO-ৰ বিজাৰণ ঘটে।
- H₂-ৰ জাৰণ ঘটে।
৫. তাপবৰ্জী আৰু তাপগ্ৰাহী বিক্ৰিয়া
৫.১ তাপবৰ্জী বিক্ৰিয়া (Exothermic Reaction)
যি ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়াত তাপ শক্তি নিৰ্গত হয়, তাক তাপবৰ্জী বিক্ৰিয়া বোলে।
উদাহৰণ ১:
CH₄ + 2O₂ → CO₂ + 2H₂O + তাপ
উদাহৰণ ২:
C + O₂ → CO₂ + তাপ
উদাহৰণ ৩:
C₆H₁₂O₆ + 6O₂ → 6CO₂ + 6H₂O + শক্তি
শ্বসন প্ৰক্ৰিয়া (Respiration) এটা তাপবৰ্জী বিক্ৰিয়া।
৫.২ তাপগ্ৰাহী বিক্ৰিয়া (Endothermic Reaction)
যি ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়াত তাপ শক্তি শোষিত হয়, তাক তাপগ্ৰাহী বিক্ৰিয়া বোলে।
উদাহৰণ:
CaCO₃ —(তাপ)→ CaO + CO₂
৬. দৈনন্দিন জীৱনত জাৰণৰ প্ৰভাৱ
জাৰণৰ ফলত দৈনন্দিন জীৱনত দুটা গুৰুত্বপূৰ্ণ সমস্যা দেখা যায়।
৬.১ ক্ষয়ন (Corrosion)
যেতিয়া কোনো ধাতু বায়ু, পানী বা অন্যান্য পদাৰ্থৰ সংস্পৰ্শলৈ আহি ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়াৰ ফলত লাহে লাহে ক্ষয়প্ৰাপ্ত হয়, তাক ক্ষয়ন বোলে।
উদাহৰণ:
১. লোত মামৰ ধৰা।
২. ৰূপৰ ওপৰত ক’লা আৱৰণ পৰা।
৩. তামৰ ওপৰত সেউজীয়া আৱৰণ পৰা।
লোত মামৰ ধৰাৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় চৰ্ত:
১. অক্সিজেনৰ উপস্থিতি।
২. পানী বা জলীয় বাষ্পৰ উপস্থিতি।
৬.২ খাদ্যৰ বিস্বাদিতা (Rancidity)
তেল বা চৰ্বিযুক্ত খাদ্যবস্তু বায়ুৰ অক্সিজেনৰ সংস্পৰ্শলৈ আহি জাৰিত হোৱাৰ ফলত খাদ্যৰ গোন্ধ আৰু সোৱাদৰ
পৰিৱৰ্তন হোৱা প্ৰক্ৰিয়াক খাদ্যৰ বিস্বাদিতা বোলে।
খাদ্যৰ বিস্বাদিতা ৰোধ কৰাৰ উপায়:
১. খাদ্যবস্তু বায়ুৰোধী পাত্ৰত ৰখা।
২. খাদ্যবস্তু ফ্ৰীজত সংৰক্ষণ কৰা।
৩. খাদ্যবস্তুত এণ্টিঅক্সিডেণ্ট ব্যৱহাৰ কৰা।
৪. খাদ্যৰ পেকেটত নাইট্ৰ’জেন গেছ ব্যৱহাৰ কৰা।
৫. খাদ্যবস্তু পোহৰৰ পৰা আঁতৰত ৰখা।
৭. গুৰুত্বপূৰ্ণ পাৰ্থক্য
(ক) সংযোজন বিক্ৰিয়া আৰু বিয়োজন বিক্ৰিয়া
সংযোজন বিক্ৰিয়া:
দুটা বা ততোধিক পদাৰ্থ লগ লাগি এটা নতুন পদাৰ্থ সৃষ্টি কৰে।
উদাহৰণ: CaO + H₂O → Ca(OH)₂
বিয়োজন বিক্ৰিয়া:
এটা যৌগ ভাঙি দুটা বা ততোধিক পদাৰ্থ সৃষ্টি কৰে।
উদাহৰণ: CaCO₃ —(তাপ)→ CaO + CO₂
(খ) জাৰণ আৰু বিজাৰণ
জাৰণ:
- অক্সিজেন গ্ৰহণ কৰা প্ৰক্ৰিয়া।
- হাইড্ৰ’জেন বৰ্জন হোৱা প্ৰক্ৰিয়া।
বিজাৰণ:
- অক্সিজেন বৰ্জন কৰা প্ৰক্ৰিয়া।
- হাইড্ৰ’জেন গ্ৰহণ কৰা প্ৰক্ৰিয়া।
(গ) তাপবৰ্জী আৰু তাপগ্ৰাহী বিক্ৰিয়া
তাপবৰ্জী বিক্ৰিয়া:
- তাপ শক্তি নিৰ্গত হয়।
- উদাহৰণ: দহন আৰু শ্বসন।
তাপগ্ৰাহী বিক্ৰিয়া:
- তাপ শক্তি শোষিত হয়।
- উদাহৰণ: কেলছিয়াম কাৰ্বনেটৰ তাপীয় বিয়োজন।
৮. অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ ৰাসায়নিক সমীকৰণসমূহ
১. মেগনেছিয়ামৰ দহন:
2Mg + O₂ → 2MgO
২. জিংক আৰু ছালফিউৰিক এছিডৰ বিক্ৰিয়া:
Zn + H₂SO₄ → ZnSO₄ + H₂
৩. লো আৰু জলীয় বাষ্পৰ বিক্ৰিয়া:
3Fe + 4H₂O → Fe₃O₄ + 4H₂
৪. কেলছিয়াম অক্সাইড আৰু পানীৰ বিক্ৰিয়া:
CaO + H₂O → Ca(OH)₂
৫. কেলছিয়াম কাৰ্বনেটৰ তাপীয় বিয়োজন:
CaCO₃ —(তাপ)→ CaO + CO₂
৬. পানীৰ বিদ্যুৎ-বিশ্লেষণ:
2H₂O —(বিদ্যুৎ)→ 2H₂ + O₂
৭. ছিলভাৰ ক্ল’ৰাইডৰ আলোকীয় বিয়োজন:
2AgCl —(সূৰ্যৰ পোহৰ)→ 2Ag + Cl₂
৮. লো আৰু কপাৰ ছালফেটৰ বিক্ৰিয়া:
Fe + CuSO₄ → FeSO₄ + Cu
৯. জিংক আৰু কপাৰ ছালফেটৰ বিক্ৰিয়া:
Zn + CuSO₄ → ZnSO₄ + Cu
১০. ছ’ডিয়াম ছালফেট আৰু বেৰিয়াম ক্ল’ৰাইডৰ বিক্ৰিয়া:
Na₂SO₄ + BaCl₂ → BaSO₄ + 2NaCl
১১. কপাৰ অক্সাইড আৰু হাইড্ৰ’জেনৰ বিক্ৰিয়া:
CuO + H₂ → Cu + H₂O
১২. লেড নাইট্ৰেটৰ তাপীয় বিয়োজন:
2Pb(NO₃)₂ —(তাপ)→ 2PbO + 4NO₂ + O₂
১৩. ফেৰাছ ছালফেটৰ তাপীয় বিয়োজন:
2FeSO₄ —(তাপ)→ Fe₂O₃ + SO₂ + SO₃
১৪. মিথেনৰ দহন:
CH₄ + 2O₂ → CO₂ + 2H₂O
১৫. গ্লুক’জৰ জাৰণ:
C₆H₁₂O₆ + 6O₂ → 6CO₂ + 6H₂O + শক্তি
১৬. জিংক অক্সাইডৰ বিজাৰণ:
ZnO + C → Zn + CO
১৭. মেংগানিজ ডাই-অক্সাইড আৰু হাইড্ৰ’ক্ল’ৰিক এছিডৰ বিক্ৰিয়া:
MnO₂ + 4HCl → MnCl₂ + 2H₂O + Cl₂
Subject Ka Complete Video Solution Dekhein
Step-by-step easy concept explanation aur full questions Answer ke liye watch karein ya app download karein:

